Ung thư không còn chỉ là cuộc chiến chống lại khối u
Ung thư hiện là một trong những gánh nặng y tế lớn nhất trên toàn cầu. Theo GLOBOCAN 2022, thế giới ghi nhận khoảng 20 triệu ca mắc mới và gần 10 triệu ca tử vong do ung thư mỗi năm, khiến căn bệnh này trở thành nguyên nhân gây tử vong đứng thứ hai sau bệnh tim mạch ở nhiều quốc gia (Bray et al., 2024).
Tuy nhiên, nếu như trước đây mục tiêu của điều trị ung thư chủ yếu là kéo dài thời gian sống thì ngày nay, cùng với sự phát triển của y học hiện đại, mục tiêu đó đã được mở rộng sang một khía cạnh quan trọng không kém: giúp người bệnh sống tốt hơn trong và sau điều trị.
Nhờ sự phát triển của phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, liệu pháp nội tiết, liệu pháp nhắm trúng đích và miễn dịch trị liệu, tỷ lệ sống của nhiều loại ung thư đã được cải thiện đáng kể. Đồng thời, số lượng người sống sau ung thư (Cancer Survivorship) cũng ngày càng tăng. Điều này đặt ra một câu hỏi mới cho các bác sĩ và nhà nghiên cứu:
Làm thế nào để giảm bớt những tác dụng phụ kéo dài của quá trình điều trị và giúp người bệnh lấy lại chất lượng cuộc sống?
Chính trong bối cảnh đó, khái niệm Integrative Oncology (Ung thư học tích hợp) đã phát triển mạnh mẽ trong hơn hai thập kỷ qua. Đây là mô hình kết hợp các phương pháp điều trị chuẩn với các biện pháp hỗ trợ dựa trên bằng chứng khoa học nhằm cải thiện sức khỏe thể chất, tinh thần và khả năng thích nghi của người bệnh. Yoga là một trong những phương pháp được nghiên cứu nhiều nhất trong lĩnh vực này.
Yoga và ung thư: Vì sao ngày càng được quan tâm?
Nhiều người vẫn nghĩ Yoga đơn giản là một hình thức kéo giãn cơ thể. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của y học hiện đại, Yoga Therapy (Yoga trị liệu) là một can thiệp đa thành phần (multicomponent intervention), kết hợp giữa vận động, điều hòa hơi thở, thư giãn sâu và rèn luyện khả năng nhận thức cơ thể.
Một buổi tập Yoga trị liệu thường bao gồm:
- Asana (các tư thế vận động phù hợp với thể trạng);
- Pranayama (điều hòa hơi thở);
- Breathing Exercise (bài tập hô hấp);
- Relaxation (thư giãn có hướng dẫn);
- Meditation (thiền);
- Mindfulness (chánh niệm).
Chính sự kết hợp này tạo nên tác động đồng thời lên nhiều hệ thống sinh lý của cơ thể, đặc biệt là hệ thần kinh tự chủ (Autonomic Nervous System).
Các nghiên cứu sinh lý học cho thấy Yoga có thể góp phần điều hòa:
- hoạt động của Vagus Nerve (dây thần kinh phế vị);
- cân bằng giữa hệ giao cảm và phó giao cảm (Nervous System Regulation);
- trục HPA Axis (Hypothalamic–Pituitary–Adrenal Axis) – hệ thống điều hòa phản ứng stress;
- nồng độ cortisol;
- nhịp tim và huyết áp;
- chất lượng giấc ngủ;
- khả năng kiểm soát căng thẳng và cảm xúc.
Những cơ chế này được xem là nền tảng giúp Yoga cải thiện nhiều triệu chứng thường gặp ở người bệnh ung thư, mặc dù bản thân Yoga không tác động trực tiếp lên khối u.
Yoga có chữa khỏi ung thư không?
Đây có lẽ là câu hỏi được tìm kiếm nhiều nhất trên Internet:
“Yoga có chữa khỏi ung thư không?”
Câu trả lời của khoa học hiện nay là:
Không.
Cho đến thời điểm hiện tại, không có nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao nào chứng minh Yoga có thể tiêu diệt tế bào ung thư, làm khối u biến mất hoặc thay thế các phương pháp điều trị chuẩn như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay miễn dịch trị liệu.
Đây là quan điểm thống nhất của:
- American Society of Clinical Oncology (ASCO)
- Society for Integrative Oncology (SIO)
- National Cancer Institute (NCI)
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH)
Vai trò của Yoga nằm trong lĩnh vực Supportive Cancer Care (chăm sóc hỗ trợ bệnh nhân ung thư), tức là hỗ trợ người bệnh giảm triệu chứng, cải thiện chức năng cơ thể và nâng cao Quality of Life (QoL) trong suốt quá trình điều trị và phục hồi.
Nói cách khác:
Yoga không thay thế điều trị ung thư, nhưng có thể giúp người bệnh vượt qua quá trình điều trị dễ dàng hơn.
Đây cũng là thông điệp quan trọng mà mọi giáo viên hướng dẫn Yoga cho bệnh nhân ung thư cần truyền đạt rõ ràng, tránh tạo ra những kỳ vọng không có cơ sở khoa học.
Những vấn đề người bệnh ung thư thường gặp sau điều trị
Một trong những lý do khiến Yoga hỗ trợ điều trị ung thư được quan tâm là bởi tác dụng phụ của điều trị ung thư không chỉ diễn ra trong thời gian hóa trị hoặc xạ trị mà có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm sau khi kết thúc điều trị.
Một số triệu chứng phổ biến bao gồm:
1. Cancer-related Fatigue (CRF)
Khác với mệt mỏi thông thường, Cancer-related Fatigue là tình trạng kiệt sức kéo dài, không cải thiện hoàn toàn sau nghỉ ngơi. Đây được xem là triệu chứng phổ biến nhất ở bệnh nhân ung thư, ảnh hưởng đến khoảng 30–90% người bệnh tùy theo giai đoạn điều trị và loại ung thư.
CRF làm giảm khả năng vận động, ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.
2. Rối loạn giấc ngủ
Nhiều bệnh nhân trải qua:
- khó đi vào giấc ngủ;
- thức giấc nhiều lần;
- ngủ không sâu;
- thức dậy với cảm giác mệt mỏi.
Rối loạn giấc ngủ kéo dài có thể làm tăng mức độ đau, lo âu và mệt mỏi, tạo thành một vòng xoắn bất lợi.
3. Anxiety và Depression
Chẩn đoán ung thư, những thay đổi về hình ảnh cơ thể, nỗi lo tái phát và áp lực điều trị khiến nhiều người bệnh xuất hiện các triệu chứng Anxiety (lo âu) và Depression (trầm cảm).
Các nghiên cứu cho thấy sức khỏe tâm thần có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng tuân thủ điều trị và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
4. Giảm Physical Function
Sau phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị, nhiều bệnh nhân gặp tình trạng:
- giảm sức mạnh cơ;
- giảm sức bền;
- hạn chế tầm vận động khớp;
- giảm khả năng thăng bằng;
- khó quay trở lại các hoạt động thường ngày.
Đây chính là lý do các chương trình Cancer Rehabilitation (phục hồi chức năng sau ung thư) ngày càng được chú trọng trong chăm sóc toàn diện.
Vì sao Yoga phù hợp với bệnh nhân ung thư?
Khác với nhiều hình thức tập luyện có cường độ cao, Yoga trị liệu cho người sau điều trị ung thư có thể được điều chỉnh linh hoạt theo tình trạng sức khỏe, giai đoạn điều trị và khả năng vận động của từng cá nhân.
Một chương trình Evidence-based Yoga thường có những đặc điểm sau:
- cường độ thấp đến trung bình;
- tập trung vào kiểm soát hơi thở và thư giãn;
- điều chỉnh tư thế theo từng bệnh lý;
- chú trọng phục hồi chức năng hơn là tăng thành tích vận động;
- kết hợp chăm sóc thể chất và sức khỏe tinh thần.
Nhờ tính cá nhân hóa này, Yoga có thể được ứng dụng ở nhiều giai đoạn khác nhau như yoga sau hóa trị, yoga sau xạ trị, yoga sau phẫu thuật ung thư hoặc trong giai đoạn theo dõi lâu dài (Cancer Survivorship).
Tài liệu tham khảo (phần 1)
- Bray F, Laversanne M, Sung H, et al. Global Cancer Statistics 2022. CA: A Cancer Journal for Clinicians. 2024.
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Yoga: What You Need To Know.
- Society for Integrative Oncology (SIO) & American Society of Clinical Oncology (ASCO). Clinical Practice Guidelines for Integrative Oncology.
- Mustian KM, Alfano CM, Heckler C, et al. Exercise recommendations for the management of symptoms clusters resulting from cancer and cancer treatments. CA: A Cancer Journal for Clinicians. 2017.
- Cramer H, Lauche R, Klose P, et al. Yoga for improving health-related quality of life, mental health and cancer-related symptoms in women diagnosed with breast cancer. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2017.
- Buffart LM, van Uffelen JGZ, Riphagen II, et al. Physical and psychosocial benefits of yoga in cancer patients and survivors: A systematic review and meta-analysis. BMC Cancer. 2012.
